Ένα αντίδοτο στο νεοπαραδοσιακό κιτς

Φύση, γεωμετρία, αρχιτεκτονική
Ένα παράδειγμα κατοικίας στη Σαντορίνη
Αγνή Κουβελά-Παναγιωτάτου, αρχιτέκτων
 
Με την προετοιμασία μιας ομιλίας που έγινε το φθινόπωρο του 1994 στο ΕΜΠ, είχα την ευκαιρία να συστηματοποιήσω σκέψεις και διεργασίες που με οδήγησαν στη μελέτη ενός συγκεκριμένου κτιρίου.
Βρίσκω ιδιαίτερα ενδιαφέρον το να επιστρέφει κανείς σε ένα πραγματοποιημένο έργο και από την απόσταση του χρόνου που έχει μεσολαβήσει να το εξετάζει με κριτικό βλέμμα. Κατά τη διάρκεια της σύνθεσης και της κατασκευής δεν είναι δυνατόν να ελέγξει κανείς την πορεία της σκέψης του, γιατί ποτέ δεν πρόκειται για μια μονοσήμαντη σειρά συλλογισμών. Καθώς είναι συναισθηματικά φορτισμένος με το θέμα, δεν επιζητεί αυτή τη μεταφορά της πράξης σε λόγια, τη θεωρεί περιττή, όπως και είναι σε μεγάλο βαθμό.
Γιατί όμως να επιδιώξει κανείς την αναδρομή, να εκλογικεύσει, "να βάλει σε λόγια" ένα έργο του;
Κύριο μέσο έκφρασης του αρχιτέκτονα είναι το σχέδιο, Η οπτική απεικόνιση. Μια σκέψη, μια ιδέα δεν ολοκληρώνεται, αν δεν αποτυπωθεί με μορφή σχήματος. Και αντίστροφα, συχνά ένα οπτικό ερέθισμα αρκεί για να γεννηθεί μια καινούρια ιδέα χωρίς την παρεμβολή λεκτικών μέσων.
Κατά τη διάρκεια της δημιουργίας οι διεργασίες είναι σε μεγάλο βαθμό υποσυνείδητες. Η λογική συνήθως ακολουθεί για να ελέγξει, να ορίσει τις παραμέτρους που αναφέρονται σε αυτή.
Δεν με απασχολεί εδώ η προφανής ανάγκη της παρουσίασης του έργου στον πελάτη, γιατί εκεί οι κανόνες του παιχνιδιού είναι τελείως διαφορετικοί. Ανάλυση σε βάθος δεν απαιτείται, ενώ τα επιχειρήματα που αναπτύσσονται επικεντρώνονται συνήθως σε ζητήματα λειτουργίας και κόστους κατασκευής.
Με ενδιαφέρει η αντιπαράθεση της αρχιτεκτονικής πράξης με τον λόγο ως πρωταρχικό φαινόμενο του πνεύματος. Η μεταφορά σε λέξεις της πορείας της σκέψης κατά τη σύνθεση και ιδιαίτερα στις πρώτες αποφάσεις. Μια τέτοια αναζήτηση συχνά οδηγεί σε νέα συμπεράσματα που βοηθούν στην αναγνώριση της συνολικής διαδρομής ενός αρχιτέκτονα και στη διάνοιξη νέων δρόμων μελλοντικής εξέλιξής του.
Αυτό είναι μια άλλη όψη του γενικότερου ζητήματος της αρχιτεκτονικής κριτικής, η χρησιμότητα και ο ρόλος της οποίας συχνά αμφισβητούνται. Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή, ούτε εμπίπτει στο θέμα της συζήτησης μας. Επισημαίνω μόνον ότι στην περίπτωση που το έργο κρίνεται από ειδικό κριτικό, ο στόχος μπορεί να είναι διαφορετικός (π.χ. η ένταξη του έργου σε κάποιο αρχιτεκτονικό ιδίωμα). Και βέβαια δεν είναι απαραίτητο η οπτική γωνία του κριτικού να ταυτίζεται με αυτή του αρχιτέκτονα.
Το έργο που επέλεξα να αναλύσω είναι μια κατοικία στη Σαντορίνη (1). Στον ιδιαίτερα ευαίσθητο αυτό τόπο αντιμετώπισα σε υπερθετικό βαθμό ζητήματα σχέσης κτιρίου και περιβάλλοντος, σύγχρονης κατασκευής και παράδοσης, ρόλου και νοήματος της αρχιτεκτονικής σήμερα.
Η κατοικία ως τύπος κτιρίου είναι θέμα οικείο, γιατί είναι αυτό που όλοι μας έχουμε βιώσει περισσότερο. Έτσι δεν θα ασχοληθώ ιδιαίτερα με γενικά ζητήματα λειτουργίας, ώστε να επικεντρώσω την προσοχή στην εμπλοκή του κτιρίου με τον συγκεκριμένο τόπο μέσω της μορφής του.
Καταρχήν έπρεπε να απαντηθούν τα εξής βασικά ερωτήματα:

• ποιές αρχές θα διέπουν τη σύνθεση
• ποιό θα είναι το νόημα που καλείται το κτίριο να εκφράσει
• πώς υλοποιείται το νόημα
• πώς χτίζει κανείς σε ένα τόσο φορτισμένο τόπο.
Σήμερα η Σαντορίνη χτίζεται, θα έλεγα μάλλον ισοπεδώνεται, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ισχύει για όλη την Ελλάδα. Η μαζική παραγωγή ευτέλειας των σύγχρονων κατασκευών που προκύπτουν και απευθύνονται σε ένα κοινό προσανατολισμένο στην κατανάλωση δεν έχει καμιά σχέση με αρχιτεκτονική αναζήτηση. Με ταχύ ρυθμό αναπαράγεται μια βάρβαρη μονοτονία, στο όνομα μάλιστα της διατήρησης της παράδοσης και κάτω από τη δέσμευση αυστηρών οικοδομικών περιορισμών. Σχεδόν ο ίδιος τύπος κτιρίου εφαρμόζεται με το ίδιο λεξιλόγιο μορφών, που περιορίζεται στην επανάληψη του θόλου, της καμάρας και των μακρόστενων ανοιγμάτων στίς όψεις. Εδώ βλέπει κανείς σε όλο τους το μεγαλείο τα αδιέξοδα στα όποια οδηγούν οι μηχανιστικές εφαρμογές μορφολογικών κανόνων σε ένα τόσο υποβαθμισμένο σύστημα παραγωγής κτιρίων.
Κατά τη μελέτη της κατοικίας, αναζήτησα νέους τρόπους έκφρασης. Δεν ανέλυσα ιδιαίτερα τους λόγους των επιμέρους επιλογών. Σήμερα, μόνον, είμαι σε θέση να εξηγήσω πολλές από αυτές, έχοντας συστηματοποιήσει τη σκέψη μου.
Προσπάθησα να αναλύσω πρώτα τις ρίζες του σημερινού τρόπου δόμησης στη Σαντορίνη. Γιατί το φαινόμενο δεν οφείλεται μόνον στην ευκολία της διαδικασίας, από την άδεια ως την κατασκευή, με τυποποιημένο σχεδόν σύστημα, ούτε ακολουθείται μόνον από κοινωνικά στρώματα χαμηλού πολιτιστικού επιπέδου. Υπάρχει μια σιωπηρή αποδοχή που σίγουρα έχει βαθύτερα αίτια. Πώς φθάσαμε όμως εκεί;
Η προσκόλληση στην ψευτοπαραδοσιακή μορφολογία πρέπει να είναι απόρροια τάσεων που, ξεκινώντας από την ανάγκη διατήρησης του πολιτισμικού παρελθόντος, καταλήγουν σε νοσταλγική αντιγραφή ρυθμών. Μιμούμαστε, αντιγράφουμε, χωρίς τίποτα το κοινό με τον σεβασμό της παράδοσης. Αυτό όμως προδίδει μια βαθύτερη επιθυμία επιστροφής σε μια άλλη εποχή, μια παράλογη τάση αναβίωσης ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος. Γυρίζουμε την πλάτη στο μέλλον και δημιουργούμε ένα ερμαφρόδιτο παρόν ανίκανο να εκφράσει το νόημα της εποχής μας.
Στα παραδοσιακά κτίσματα οι κατασκευές, φτιαγμένες από φυσικά υλικά που προέρχονταν από τον ίδιο τόπο και χτισμένες από τους ίδιους τους κατοίκους, αποτελούσαν προέκταση του φυσικού περίγυρου (εικ. 1). Με την έντεχνη αρχιτεκτονική αρχίζει μια αδιάκοπη αντιπαράθεση με τη φύση, ως πρωταρχική προσλαμβανόμενη παράσταση. Γύρω από το θέμα της κατοικίας συνδέονται μια ατέλειωτη σειρά από εφαρμογές που η μια διαδέχεται την άλλη, παίρνοντας διάφορες μορφές, όπως γύρω από την αρχαία τραγωδία συνδέεται μια σειρά από ερμηνείες. Αυτό που παραδίδεται από τις προηγούμενες γενιές μεταβάλλεται και έτσι ξαναγεννιέται νέο.
Σήμερα λες και ο χρόνος έχει σταματήσει. Προσκολλημένοι στις ίδιες μορφές, χωρίς φαντασία και δημιουργική πνοή, χειριζόμαστε το θέμα ως κάτι στατικό, αμετάβλητο. Αναρωτιέται εύλογα κανείς μήπως αυτός ο τρόπος ταυτόχρονα εκφράζει κάποιο βαθύτερο φόβο και ανασφάλεια. Μήπως η νοσταλγία για το αγροτικό τοπίο και η ανασύνθεση της παράδοσης είναι αποτέλεσμα της απομάκρυνσης από τη φύση και στρεβλή προσπάθεια επιστροφής; Γιατί μια τέτοια άγονη αντιγραφή δεν μπορεί ποτέ να είναι δημιούργημα που από την προέλευση του να περιέχει την ταύτιση του ανθρώπου με τη φύση, δεν μπορεί παρά να είναι μια βουβή εικόνα που έχει χάσει τη σύνδεση αυτή.
Η ζωή του σημερινού ανθρώπου ξετυλίγεται μέσα σε πόλεις χτισμένες με βιομηχανικά υλικά, σε ένα περιβάλλον τεχνητό. Έχουμε πρόσβαση σε μια τεράστια ποικιλία από πληροφορίες, εικόνες και υλικά. Νέες παραστάσεις δημιουργούνται μέσα από τις οθόνες των υπολογιστών. Όλο και περισσότερο εξαρτιόμαστε από τα μαζικά μέσα επικοινωνίας, που δημιουργούν ένα τεχνητό περιβάλλον. Βομβαρδιζόμαστε από εικόνες τεχνητής πραγματικότητας, άυλες προσομοιώσεις του κόσμου. Και φυσικά αδυνατούμε να αφομοιώσουμε τόσες νέες προσλαμβάνουσες παραστάσεις. Ίσως η διατήρηση του παραδοσιακού λεξιλογίου σχετίζεται και με την ανθρώπινη αυτή αδυναμία. Ίσως λειτουργεί ως ασφαλής παρακαταθήκη συλλογικής επιβεβαίωσης.
Δεν πρέπει βέβαια να παραγνωρίζουμε και τους βραδείς ρυθμούς που χαρακτηρίζουν το αρχιτεκτονικό γίγνεσθαι, που γίνονται ακόμη βραδύτεροι σε σχέση με τους έπιταχυνόμενους ρυθμούς της εποχής μας.
Προς ποιά κατεύθυνση πρέπει να στραφεί κανείς στην προσπάθεια να αλλάξει αυτό το κλίμα;
Εδώ θα πρέπει να αναζητήσουμε τον κύριο ρόλο της αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας. Σήμερα ο ρόλος αυτός διαφαίνεται στην έκφραση και ερμηνεία των εξελίξεων, στην άσκηση πολεμικής και στην κατάθεση προτάσεων. Τα τελευταία χρόνια την έντεχνη αρχιτεκτονική χαρακτηρίζει η θεώρηση της ως απομονωμένου, αυτόνομου αισθητικού φαινομένου, ως χωρικού σχήματος. Ίσως η έμφαση στην αντίθετη οπτική γωνία, η εξέταση δηλαδή ως κάτι ριζωμένο στο πνευματικό και το ανθρώπινο, ανοίξει νέους δρόμους στην αρχιτεκτονική δημιουργία.
Πιστεύω ότι ένας από τους κύριους στόχους της αρχιτεκτονικής σήμερα πρέπει να είναι η επανασύνδεση του ανθρώπου με τη φύση.
Η αρχιτεκτονική θα μπορούσε να αντανακλά την ανησυχία του ανθρώπου για την εξάντληση των φυσικών πόρων και την απομάκρυνση του από τη φύση.
Αυτό θα μπορέσουμε να το προσεγγίσουμε με:
• τη χρήση μεθόδων και υλικών που δεν εξαντλούν αλλά αξιοποιούν τους φυσικούς πόρους,
• τον εμπλουτισμό και την ποικιλία των κατασκευών μέσα από την έκφραση της ταυτότητας του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου,
• τη σύνδεση με το ιστορικό παρελθόν και την παράδοση μέσα από σύγχρονους όρους και λεξιλόγιο,
• την αξιοποίηση των σύγχρονων σχεδιαστικών μέσων προς την κατεύθυνση αυτή.
Με τον τρόπο αυτό θα ικανοποιηθεί ο στόχος κάθε δημιουργικής διαδικασίας: Η μετάδοση ενός σύγχρονου νοήματος. Γιατί ένα έργο πρέπει να έχει ένα δικό του εσωτερικό μήνυμα, μια μεταβιβάσιμη ίδέα, ώστε να προσδιορίζεται η σχέση του με τις αξίες (θετικές και αρνητικές) του πολιτισμού μας, καθώς και με τη φύση.
Θέλω να σταθώ λίγο περισσότερο σε δύο από τις υποθέσεις που ανέφερα, μια και αποτελούν προσωπικές προτάσεις και έχουν ανάγκη υποστήριξης.
 
Εμπλουτισμός και ποικιλία
Ξεκινήσαμε με τη διαπίστωση ότι σήμερα η ταυτότητα περιοχών χάνεται γιατί οδηγούνται σε μια επιβεβλημένη ομοιομορφία:

• σε εθνικό επίπεδο με την εκφυλιστική αντιγραφή στοιχείων της παράδοσης,
• σε παγκόσμιο επίπεδο με τη γενίκευση της χρήσης βιομηχανικών τυποποιημένων υλικών.
Στο ερώτημα αν η ενίσχυση της ποικιλίας είναι επιθυμητή, αναφέρομαι στον Α. Ράποπορτ (2), ο οποίος εδώ απαντάει καταφατικά. Μια τέτοια διαφοροποίηση, λέει, διατηρεί και παράγει πολυπλοκότητα στην αμέσως ανώτερη κλίμακα, ποιότητα επιθυμητή από άποψη ενδιαφέροντος. Η ποικιλία είναι επίσης σημαντική για το μέλλον. Κατ'άναλογία με τη γενετική διαφοροποίηση, διαφυλάσσει τη γνώση και την εμπειρία που έχουν ενσωματωθεί σε διάφορα τοπία. Ο Ράποπορτ βέβαια, αναφέρεται σε πολιτιστικά τοπία στα όποια όμως εμπεριέχεται η φύση ως γενεσιουργός παράμετρος.
Πώς όμως θα διατηρηθεί ο πλούτος και η διαφοροποίηση πολιτιστικών τοπίων, χωρίς αυτά να παγώσουν, να αντιγραφούν ή να γίνουν μουσεία;
Η ποικιλία αυτών των ειδικών υλικο-πολιτιστικών σχηματισμών που ονομάζουμε πολιτιστικά τοπία, παράγεται από τη διαφοροποιητική αλληλεπίδραση μέσα στον χρόνο των πολιτιστικών χαρακτηριστικών, επιθυμιών και περιορισμών διαφορών κοινωνικών ομάδων με τα πλούσια δεδομένα της γης.

Το δεύτερο όμως συνθετικό αυτής της δυαδικής σχέσης (ο πολιτισμός) τείνει να καταστεί ομοιογενές με την εξάλειψη των ιδιαιτεροτήτων ανάμεσα στις διάφορες κοινωνικές ομάδες που το αποτελούν και που έδιναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στον τόπο και κατεξοχήν στους παραδοσιακούς οικισμούς. Η φύση, από την άλλη πλευρά, διαθέτει ασφαλώς ισχυρότερο βαθμό αντίστασης στην ισοπέδωση, παρόλο που όλο και περισσότερο οι επεμβάσεις στο τοπίο οδηγούν σε εξάντληση του.
Στο σημείο αυτό πιστεύω ότι ο αρχιτέκτων μπορεί να παρέμβει με τη δημιουργία νέων μορφών ταυτότητας βασισμένων σε τοπικά χαρακτηριστικά, με την αναζήτηση των ισχυρών χαρακτηριστικών κάθε τοπίου, την ανάγνωση των ιδιαιτεροτήτων και της γεωμετρίας της φύσης. Μια τέτοια εμβάθυνση θα οδηγήσει στη διατύπωση αρχετύπων που θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της ταυτότητας ενός πολιτιστικού τοπίου, καθώς αυτά θα εκφράζονται στην αρχιτεκτονική σύνθεση και θα ενσωματώνονται στίς κατασκευές.
 
Τα εκφραστικά μέσα
Η έκφραση της φύσης μέσω της γεωμετρίας απασχολούσε πάντα τους ανθρώπους. Στον Πλατωνικό Τίμαιο εμφανίζεται η παλαιότερη γνωστή ταύτιση του Δημιουργού με τον "Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος". Για τον Πλάτωνα ο Αρχιτέκτων κατασκεύασε τον κόσμο με βάση τις αρχές της γεωμετρίας. Ο Τίμαιος αποτελεί απόπειρα για ερμηνεία της φύσης με την ευρύτερη έννοιά της με βάση την αριθμητική και τη γεωμετρία.
Θρησκείες, όπως ο Ιουδαϊσμός και ο Ισλαμισμός, απαγόρευαν τις γλυπτικές αναπαραστάσεις ως προσπάθεια του ανθρώπου να συναγωνιστεί τον Θεό ως δημιουργό. Ο Θεός ως ενότητα είναι τα πάντα. Οι μορφές όμως του φαινόμενου κόσμου είναι πολλαπλές, πολυσχιδείς και αντιθετικές. Τον Θεό στη δημιουργία δεν πρέπει να τον αναζητήσουμε στην πολλαπλότητα των μορφών, αλλά στίς ενοποιητικές δυνάμεις που διέπουν τις μορφές αυτές και τις καθορίζουν, δηλαδή στις αρχές του σχήματος που ορίζεται από τις μοίρες μιας γωνίας και έναν αριθμό. Η σύνθεση τους είναι η γεωμετρία (εικ. 2).
Τη θεώρηση της αρχιτεκτονικής ως ενσάρκωση της γεωμετρίας συναντούμε αργότερα και στους γοτθικούς ναούς (εικ. 3).

Σε κάθε Ιστορική περίοδο οι σχεδιαστικές μέθοδοι που επικράτησαν χαρακτήριζαν το πνεύμα της εποχής τους. Τον 19ο αίώνα, στη Ρομαντική περίοδο, ο αρχιτέκτων συνέθετε με τη βοήθεια σχεδίων που έμοιαζαν περισσότερο με ζωγραφικούς πίνακες παρά με κατασκευαστικά σχέδια. Στα κύρια κινήματα του 20ού αιώνα, όπως ο Κονστρουκτιβισμός, σε σχολές όπως το Bauhaus και τελικά το Μοντέρνο Κίνημα, το νατουραλιστικό στοιχείο υποχώρησε.
Σήμερα, με τη γενίκευση της χρήσης ηλεκτρονικών υπολογιστών, τα μαθηματικά και η γεωμετρία παίζουν ξανά ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Η προσήλωση ορισμένων αρχιτεκτόνων σε αυτή παίρνει σχεδόν λατρευτικές διαστάσεις (εικ. 4). Σε ακραίες περιπτώσεις, με την εισαγωγή μαθηματικών κανόνων στη σύνθεση γίνεται προσπάθεια να εξαχθεί η μορφή αυτόματα χωρίς την παρεμβολή άλλων παραμέτρων.
Αυτή η επιδίωξη της απόλυτης γεωμετρικότητας εκφράζει την όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση της ζωής μας από πολύπλοκα υπολογιστικά συστήματα. Η αναφορά της τέχνης ακόμα και στη φύση γίνεται συχνά με γεωμετρικούς όρους. Ήδη κλείνουν 100 χρόνια από τη γέννηση του γεωμετρικού αφαιρετισμού και την ανατροπή της αναπαράστασης στη ζωγραφική.
Πιστεύω ότι το πνεύμα της σημερινής εποχής μπορεί να αποδοθεί στην αρχιτεκτονική με γεωμετρικούς όρους. Στην αναζήτηση του τρόπου έκφρασης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε τόπου θεωρώ ότι η γεωμετρική απόδοση μπορεί να συμπυκνώσει την ταυτότητα αυτή με σύγχρονο λεξιλόγιο. Η ευκολία παραγωγής σχεδίων δίνει άνεση στον μελετητή για αναζήτηση νέων μορφών, βελτίωση της μελέτης του και διερεύνηση άλλων δυνατοτήτων. Όλα αυτά τελικά πλουτίζουν το λεξιλόγιο των αρχιτεκτόνων, οδηγώντας σε μια ποικιλία ολοκληρωμένων λύσεων.
 
Η σύγχρονη ταυτότητα της Σαντορίνης
Θα προσπαθήσω τώρα να προσδιορίσω τι στοιχειοθετεί αυτό το σπάνιο και αυτόνομο αισθητικό γεγονός της Σαντορίνης (εικ. 5).
Σήμερα το φυσικό τοπίο στο νησί, εύθρυπτο και διαβρωμένο, φέρει έντονα αποτυπωμένα τα ίχνη του χρόνου.
Τα παχιά ηφαιστειακά στρώματα της λάβας, γέννημα μιας γιγάντιας φυσικής δύναμης υποχωρούν, μπροστά στα μάτια μας, από τη συνεχή επενέργεια του ανέμου και του κύματος (εικ. 6).
Σκληρή και επιβλητική παρουσία τους με τα ποικίλα χρώματα της τέφρας έρχεται σε αντίθεση με το βαθύ μπλε της θάλασσας ή το πράσινο των αμπελώνων. Καθώς το φως εγκλωβίζεται σε αυτό τον γεωλογικό σχηματισμό, διαποτίζει τα πάντα και κάνει να εκπέμπουν μελωδία ακόμη και οι πιο βουβές κατασκευές. Μεγάλες χρωματικές μεταβολές συντελούνται μέσα στη μέρα από το φως και τους ανέμους. Αίθρηγενέτης ο Βορέης, δυσαήςο Ζέφυρος κατά τον Όμηρο.
Η ίδια η θάλασσα, πότε φιλική και πότε εχθρική, προσκαλεί ή απωθεί. Το μεγαλόπρεπο όραμα της Καλντέρας επιβάλλεται ως κενό, ως απουσία της γης που υποχώρησε (εικ. 7).
Μάζα, διάβρωση, κενό, πολυμορφία, αντιθέσεις. Να ποιες αρχέτυπες μορφές αναγνωρίζει κανείς στη Σαντορίνη.
Μέσα στον αβέβαιο αυτό φυσικό σχηματισμό, τα χωριά, υπόσκαφα, γαντζώνονταν σε γκρεμούς και σχισμές του εδάφους και εισχωρούσαν στο βάθος του μαλακού υλικού για να μη τα ξεκολλήσει ο άνεμος και η βροχή (εικ. 8). Να μη τα μετατρέψει σε λοφάκια από άμμο, σαν αυτά που σχηματίζονται μπροστά στα βράχια της παραλίας και ύστερα τα παίρνει το κύμα.
Κάτω από τόνους ηφαιστειακής τέφρας κρύβεται ο προϊστορικός πολιτισμός που κατά ειρωνική συγκυρία διασώθηκε ανέπαφος ως τις μέρες μας προστατευμένος από την ίδια δύναμη που τον κατέστρεψε (εικ. 9).
Η παρουσία όλων των ιστορικών περιόδων στο νησί είναι σημαντική, από την ελληνιστική Αρχαία Θήρα ως τις διάσπαρτες Βυζαντινές εκκλησίες και τις Φράγκικες οχυρωματικές κατασκευές.
 
Η μελέτη της κατοικίας
Από την πρώτη ως την τελευταία στιγμή κατά τη διάρκεια της σύνθεσης ο τόπος, ως φυσικό, αλλά και άνθρωπογενές, περιβάλλον, υπήρξε σταθερό σημείο αναφοράς. Τα βράχια στην παραλία της Βλυχάδας, το δυνατό μελτέμι στην Καλντέρα, ο πύργος του Εμπορείου. και έγινε σχεδόν έμμονη ιδέα η κατάκτηση της ουσίας των φαινομένων, για να εκφράσει το έργο κάτι από αυτή.
Η κατοικία βρίσκεται στο Ακρωτήρι, οικισμό που έχει δεχθεί μικρές ως τώρα πιέσεις τουριστικής ανάπτυξης, γι'αυτό και διατηρεί αυθεντικά στοιχεία. Ο γουλάς δεσπόζει παρ'όλες τις φθορές (εικ. 10), ενώ διασώζονται ορισμένα ύπόσκαφα ή Νεοκλασικά κτίρια, αν και δεν έχουν καν κηρυχθεί διατηρητέα. Παραμένει ο σφιχτός ιστός και διατηρείται σε μεγάλο βαθμό η κλίμακα, κυρίως στο ανατολικό και το νότιο άκρο του. Τα λιθόστρωτα όμως έχουν εξαφανιστεί κάτω από επίστρωση με σκυρόδεμα και κάθε τόσο χάνεται κάποιο υπόλειμμα του παρελθόντος.
Τοποθετημένο σε ύψωμα, που εκτείνεται ελάχιστα ακόμη μέτρα προς τα δυτικά πάνω από τον οικισμό, το κτίριο έχει πανοραμική θεα τού νησιού.
Η πλαγιά προς τη νότια παραλία παραμένει ανέπαφη λόγω της αρχαιολογικής ζώνης του Ακρωτηρίου που την προστατεύει. Έτσι, εδώ έχει αποφευχθεί η ταχύτατη οικοδόμηση διάσπαρτων τριώροφων ογκωδών κτισμάτων που καταστρέφει σήμερα το εύθραυστο τοπίο στο υπόλοιπο νησί.
Πρόκειται, λοιπόν, για εξοχική κατοικία μιας τετραμελούς οικογένειας, όπου τα παιδιά είναι ήδη φοιτητές και έχουν ανεξάρτητα προγράμματα. Απαιτείται συνεπώς για τον καθένα ιδιαίτερος χώρος διαβίωσης που να επιτρέπει αυτονομία κινήσεων και ελαχιστοποίηση της όχλησης προς τους υπολοίπους.
Η εποχιακή χρήση του σπιτιού, κυρίως το καλοκαίρι και σπάνια σε σύντομες επισκέψεις τον υπόλοιπο χρόνο, προσδιορίζει άλλες σημαντικές παραμέτρους, όπως υπαίθρια διαβίωση τις περισσότερες ώρες της ημέρας, περιορισμένη χρήση των εσωτερικών χώρων, στοιχειώδεις εγκαταστάσεις μαγειρείου.
Σημαντικό χαρακτηριστικό της θέσης του οικοπέδου είναι ή έκθεση του στους ισχυρούς ανέμους, κυρίως βοριάδες που φυσούν όλο τον χρόνο και βορειοανατολικούς το καλοκαίρι.
Ο χειρισμός του ανέμου ήταν ένα από τα πρώτα ζητήματα που με απασχόλησαν. Το κέλυφος έπρεπε να αντιστέκεται χωρίς όμως να είναι ερμητικά κλειστό, χωρίς να περιορίζεται ή άμεση επαφή με τη φύση. Η θέα του νησιού, ιδιαίτερα προς βορρά (προς την Καλντέρα) και προς ανατολικά (προς τον Προφήτη Ηλία και τα νότια πεδινά), ήθελα επίσης να είναι άμεση, χωρίς τη συνεχή παρεμβολή υαλοπινάκων.
Αναζήτησα αναλογίες στους κορμούς των δέντρων. Ο φλοιός, τραχύς, διαβρωμένος, προστατευτικός. Η ψύχα, ανέπαφη, να σχηματίζει τους καλοχαραγμένους ομόκεντρους κύκλους (εικ. 11).
Το κέλυφος λοιπόν του κτιρίου διαβρώθηκε, έγινε διάτρητο, για να παγιδεύει τον αέρα και το φως, συνέχιζε όμως να προστατεύει. Ακριβώς όπως και στον φλοιό των δέντρων, αποτυπώθηκε στο κέλυφος η επενέργεια των εξωτερικών δυνάμεων (εικ. 12).
Σκάφθηκαν χοάνες μέσα στη μάζα του που καταλήγουν σε στόμια σαν σχισμές. Ο αέρας καθώς εισχωρεί επιταχύνεται και κατά την έξοδο του λειτουργεί σαν προστατευτικό πέτασμα, εκτρέποντας τον άνεμο που χτυπάει επάνω του (εικ. 13).
Το σκάψιμο της μάζας - που παραπέμπει και στην τοπική τεχνική των υπόσκαφων σπιτιών - η επέμβαση, δηλαδή, από έξω προς τα μέσα βρήκε αναλογία και στην οργάνωση του χώρου. Στην ίδια μάζα υλικού δημιουργήθηκαν μικρές αυτόνομες μονάδες, ασύνδετες μεταξύ τους εσωτερικά.

Πεδίο συνάντησης ενοποιητικό, ο υπαίθριος χώρος ανάμεσα στις δύο πτέρυγες του ορόφου είναι ο τόπος κοινών δραστηριοτήτων, φαγητού, ανάπαυσης, διασκέδασης. Ο χώρος αυτός ως κενό καθιστά ανολοκλήρωτο τον νοητικό κτιριακό κύβο, αφού σημαντικό τμήμα από το σώμα του λείπει σαν να έχει αφαιρεθεί. Τα περιμετρικά στοιχεία ανασυνθέτουν μερικώς τη μορφή, όπως τα νησιά τριγύρω στην Καλντέρα, απομεινάρια από την περίμετρο της προϊστορικής Στρογγυλής, όπως τα σπίτια στην ανασκαφή που σώζονται διώροφα, τριώροφα και σε προσκαλούν να ανασυνθέσεις νοητά τη μορφή τους.
Οι εξωτερικοί τοίχοι του κύριου κτιριακού όγκου πήραν ελαφρά κλίση προς τα μέσα για να θυμίζουν τον Γουλά στο Εμπορείο (εικ. 14). Μοναχικό, όπως και αυτός, το κτίριο "κάθεται" με ένα πάτημα βαρύ, ριζώνει στο έδαφος για να μην το πάρει ο άνεμος. Ένα άλλο τμήμα, "ξεκολλημένο", είναι σαν να ήρθε από μακριά, σαν τους τεράστιους βράχους που εκσφενδόνισε το ηφαίστειο. Μαζί με τις γειτονικές κολόνες της βεράντας θυμίζει και τη μορφή των γκρεμών στις παραλίες, που λες και μόλις στέκουν, αφού τη βάση τους έχει διαβρώσει το νερό (εικ. 15).
Ο χαμηλός θόλος του ορόφου - υπόμνηση των θολωτών κατασκευών - σπάει κάθε άξονα συμμετρίας στο εσωτερικό και κατευθύνει τον άξονα του προς τη θέα. Στη συνάντηση του με τους τοίχους δημιουργεί διαφορετικό ίχνος, συνεπής προς την ασυμμετρία στη διάταξη των ανοιγμάτων. Αυτά, με τη σειρά τους, θέλουν να ανοίξουν διάλογο με τα πολυπαράθυρα στην προϊστορική πόλη (εικ. 16). Το σχήμα τους, ακανόνιστο, σαν τυχαίο δημιούργημα μιας πολύχρονης φθοράς, αποτυπώνει την έννοια του χρόνου. Τα ίχνη της πραγματικής φθοράς που θα επιφέρει ο χρόνος στο μέλλον θα δέσουν με την αρχική μορφή, ενισχύοντας την ιδέα.
Στην κατασκευή χρησιμοποιήθηκαν πλίνθοι από ελαφρόπετρα του νησιού, που παρέχουν καλή θερμομόνωση και θερμοχωρητικότητα. Υλικό ελαφρύ και αρκετά μαλακό, κόβεται και σκάβεται εύκολα, επιτρέποντας ποικίλες διαμορφώσεις στοιχείων. Ελαφρόπετρα σε αρκετό πάχος τοποθετήθηκε για τη θερμομόνωση των δωμάτων. Στο εξωτερικό επίχρισμα χρησιμοποιήθηκε χονδρόκοκκη άμμος της περιοχής, που έδωσε απόχρωση ροδακινί στίς επιφάνειες.

Τα δάπεδα επιστρώθηκαν με τσιμεντόπλακες κατασκευασμένες από τοπική άμμο με παρόμοιο χρώμα. Έτσι όλο το κτίριο έχει απόχρωση συγγενική με το περιβάλλον, μια και τα υλικά του προέρχονται από αυτό. Τα ξύλινα κουφώματα, βαμμένα με ριπολίνη ματ, έχουν χρώμα μελιτζανί. Δεν χρησιμοποιήθηκε χρώμα πλαστικό εξωτερικά, όπως δυστυχώς εφαρμόζεται συνήθως. Το λευκό ιδίως πλαστικό που επικρατεί, ψυχρό και αναλλοίωτο, τραυματίζει το τοπίο σαν ξένο σώμα. Δεν γλυκαίνει όπως ο ασβέστης που, περασμένος σε ανώμαλη επιφάνεια και οξειδωμένος από τον χρόνο, σκέδαζε το φως και έδινε ποιότητα στους όγκους.
Γενικά έγινε προσπάθεια εφαρμογής μεθόδων κατασκευής και χρήση υλικών με τα οποία είναι εξοικειωμένα τα τοπικά συνεργεία. Έτσι δέχθηκαν εύκολα να ακολουθήσουν οδηγίες για τις μορφές των στοιχείων που συναντούσαν για πρώτη φορά.
Η κατασκευή του κτιρίου ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 1994.
 
Με τη δημιουργία αυτής της κατοικίας θέλησα να προτείνω έναν άλλο τρόπο χειρισμού του θέματος "χτίζω σήμερα στο Ελληνικό πολιτιστικό τοπίο". Βέβαια, η χώρα μας κάθε άλλο παρά αποτελεί πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη του αρχιτεκτονικού προβληματισμού. Κάθε θετικό στοιχείο συνήθως πνίγεται ή αλλοιώνεται μέσα στο αρνητικό κλίμα και τίποτα δεν μας επιτρέπει να είμαστε αισιόδοξοι για το μέλλον.
Μπορεί όμως κανείς να παραιτηθεί από την εσωτερική βάσανο της αναζήτησης; Μπορεί να πάψει να ελπίζει ότι στο μέτρο των δυνάμεων του θα συντελέσει στην αλλαγή της κατάστασης των πραγμάτων;